پماد شل کننده عضلات قوی - پماد ضد درد مفاصل خارجی

درد عضلانی و مفصلی معمولاً بی‌خبر سراغ آدم می‌آید. بلند کردن نادرست یک جعبه، یک روز طولانی پشت میز، یک تمرین سنگین‌تر از همیشه، یا آرتروزی که با سرد شدن هوا دوباره بیدار می‌شود. در همین موقعیت‌هاست که سراغ یک پماد شل کننده عضلات قوی می‌رویم تا همان‌جا روی موضع بمالیم و منتظر قرص و عوارض گوارشی‌اش نمانیم.

اما بازار این محصولات شلوغ است و کلمه‌ی «قوی» روی جعبه، معیار علمی نیست. در این صفحه انواع پماد، کرم و ژل ضد درد داروخانه مهتاطب را جمع کرده‌ایم. در ادامه هم ساده توضیح می‌دهیم هر گروه از این محصولات چطور کار می‌کند، برای کدام درد ساخته شده و موقع خرید باید به چه چیزی نگاه کنید.

پماد شل کننده عضلات دقیقاً چه کاری می‌کند؟

این بخش را عمداً اول آورده‌ایم، چون بیشتر خریدهای اشتباه از همین‌جا شروع می‌شود. داروهای شل‌کننده‌ی عضلات مثل متوکاربامول یا باکلوفن روی سیستم عصبی اثر می‌گذارند، اغلب خوراکی‌اند و مصرف آن‌ها به ارزیابی پزشک یا داروساز نیاز دارد. هیچ کرم یا پمادی که روی پوست می‌مالید چنین کاری نمی‌کند.

پس چرا بعد از مالیدن پماد، عضله واقعاً نرم‌تر می‌شود؟ چون گرفتگی عضلانی معمولاً یک چرخه است. بافت آسیب‌دیده درد می‌فرستد، عضله منقبض می‌شود، انقباض جریان خون را کم می‌کند و درد بیشتر می‌شود. مسکن موضعی این چرخه را قطع می‌کند. یا التهاب را کم می‌کند، یا حس سرما و گرما ایجاد می‌کند و سیگنال درد را می‌پوشاند. نتیجه همان چیزی است که انتظار دارید، ولی راه رسیدن به آن با قرص شل‌کننده فرق دارد.

این تفاوت فقط تئوری نیست. اگر گرفتگی شما شدید است، مدام تکرار می‌شود و علت مشخصی ندارد، پماد فقط نقش کمکی دارد و درمان اصلی باید از سمت پزشک بیاید.

انواع پماد ضد درد بر اساس ماده‌ی مؤثره

تقریباً همه‌ی محصولات این دسته در یکی از چهار گروه زیر جا می‌گیرند. اگر این چهار گروه را بشناسید، بیشتر کار انتخاب انجام شده است.

۱) ژل‌های ضد التهاب یا NSAID موضعی

دیکلوفناک، پیروکسیکام و ایبوپروفن در این گروه قرار می‌گیرند. این‌ها تنها گروهی هستند که واقعاً ضد التهاب حساب می‌شوند. ماده‌ی مؤثره از پوست رد می‌شود و به بافت زیرین می‌رسد، ولی مقدار خیلی کمی از آن وارد خون می‌شود. همین موضوع مهم‌ترین مزیتشان است، چون معمولاً مواجهه عمومی بدن و احتمال برخی عوارض گوارشی و کلیوی در مقایسه با نسخه خوراکی کمتر است؛ بااین‌حال، این خطرها کاملاً از بین نمی‌روند. پایگاه دارویی MedlinePlus کاربرد ژل دیکلوفناک بدون نسخه را برای درد آرتروز در زانو، مچ پا، آرنج، مچ دست و انگشتان ذکر کرده است.

در مروری که سال ۲۰۲۰ در نشریه‌ی Rheumatology and Therapy منتشر شد آمده که دیکلوفناک موضعی در آرتروز زانو و دست، دست‌کم به اندازه‌ی بعضی مسکن‌های خوراکی درد را کم می‌کند و عملکرد مفصل را بهتر می‌کند، ولی عوارض کمتری دارد. به همین دلیل در برخی راهنماهای آرتروز، برای مفاصل سطحی به‌عنوان گزینه‌ای اولیه مطرح می‌شود. سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های گوارشی، کلیوی یا قلبی نیز باید پیش از مصرف منظم با پزشک یا داروساز مشورت کنند. فقط یادتان باشد این اثر برای مفاصل نزدیک به سطح پوست ثابت شده، نه برای مفاصل عمیقی مثل لگن.

۲) پمادهای سرد و گرم (منتول، کافور، متیل‌سالیسیلات)

پرفروش‌ترین گروه در ایران همین است. منتول گیرنده‌ی سرما را فعال می‌کند و کافور روی گیرنده‌های گرما و درد اثر می‌گذارد. این مواد ابتدا پایانه‌های عصبی را تحریک می‌کنند و سپس احساس درد را تعدیل می‌کنند، و همان حس سرما یا گرما نمی‌گذارد پیام درد به‌درستی منتقل شود. نکته‌ی جالب اینکه دمای واقعی بافت تغییر خاصی نمی‌کند و فقط برداشت مغز از آن عوض می‌شود.

متیل‌سالیسیلات کمی فرق دارد. از خانواده‌ی سالیسیلات‌هاست، یعنی خویشاوند شیمیایی آسپرین، و اثر ضد التهابی خفیفی هم دارد. برای دردهای مفصلی سطحی خوب است، ولی اگر به آسپرین حساسیت دارید یا داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کنید مناسب شما نیست.

۳) کپسایسین یا عصاره‌ی فلفل

کپسایسین اول سوزش ایجاد می‌کند و با مصرف مکرر، پایانه‌های عصبی را نسبت به درد بی‌حس می‌کند. مهم‌ترین نکته‌اش این است که یک‌شبه جواب نمی‌دهد. اثر واقعی‌اش معمولاً بعد از چند روز تا چند هفته مصرف منظم دیده می‌شود. برای دردهای عصبی خفیف کاربرد دارد، ولی اگر دنبال تسکین فوری هستید این گزینه‌ی شما نیست.

۴) ترکیبات گیاهی (آرنیکا، پنجه شیطان، زنجبیل، رزماری)

بخش بزرگی از پمادهای ایرانی در این گروه هستند و شواهدشان یکدست نیست. مرور کاکرین درباره‌ی درمان‌های گیاهی موضعی در آرتروز نشان داده ژل آرنیکا احتمالاً به اندازه‌ی ژل ایبوپروفن در آرتروز دست مؤثر است و ژل عصاره‌ی سنفیتون درد را بیشتر از دارونما کم می‌کند. در مقابل، ژل عصاره‌ی فلفل در دوزهای پایینی که بررسی شده احتمالاً برتری معناداری نسبت به دارونما ندارد و کیفیت شواهد برای خیلی از فرآورده‌های گیاهی دیگر پایین ارزیابی شده است. یعنی «گیاهی» نه به معنای بی‌اثر است و نه به معنای کاملاً بی‌خطر. فقط باید انتظار واقع‌بینانه داشته باشید.

کدام پماد برای کدام درد؟

راهنمای خرید پماد شل کننده عضلات: «قوی» را چطور بسنجیم؟

وقتی چند ده محصول جلوی شماست، برای انتخاب یک پماد شل کننده عضلات قوی یا یک پماد ضد درد مفاصل مناسب، این پنج نکته از شعارهای روی بسته‌بندی مهم‌تر است:

1. ماده‌ی مؤثره را ببینید، نه ادعا را. «قوی‌ترین» یک کلمه‌ی تبلیغاتی است. چیزی که واقعاً قدرت محصول را مشخص می‌کند نوع و درصد ماده‌ی مؤثره است. دو محصول با قیمت مشابه می‌توانند اثر کاملاً متفاوتی داشته باشند.
2. فرم محصول را با کاربردتان تطبیق دهید. ژل سریع جذب می‌شود و خنک‌تر است، پس برای استفاده‌ی روزانه و زیر لباس بهتر جواب می‌دهد. پماد چرب‌تر است و بیشتر روی پوست می‌ماند، پس برای ماساژ و مصرف شبانه مناسب‌تر است. چسب هم برای جاهایی مثل کمر و شانه خوب است که می‌خواهید چند ساعت رهایشان کنید.
3. قیمت را بر حجم تقسیم کنید. معیار درست، قیمت هر میلی‌لیتر است نه قیمت بسته. یک تیوب ۱۰۰ میلی‌لیتری گران‌تر، معمولاً از یک تیوب ۳۰ میلی‌لیتری ارزان‌تر به‌صرفه‌تر درمی‌آید، البته به شرطی که قبل از تاریخ انقضا تمامش کنید.
4. کد بهداشتی و تاریخ انقضا را چک کنید. همه‌ی محصولات این صفحه کد بهداشتی و برچسب اصالت کالا دارند و تاریخ انقضای هر کالا در صفحه‌ی همان محصول نوشته شده است.
5. ایرانی یا خارجی؟ تفاوت اصلی در ماده‌ی مؤثره است، نه کشور سازنده. خیلی از پمادهای ضد درد ایرانی با فرمول گیاهی عملکرد قابل قبولی دارند و در دسترس‌تر و ارزان‌ترند. بعضی محصولات خارجی هم غلظت بالاتر یا فرم‌های خاص‌تری دارند. اگر ماده‌ی مؤثره یکسان است، دلیلی ندارد فقط به خاطر خارجی بودن برند پول بیشتری بدهید.

پمادهای ضد درد موجود در داروخانه مهتاطب

در همین صفحه می‌توانید انواع پماد ضد درد مفاصل و عضلات را با هم مقایسه کنید. مثلاً ژل ضد درد سرد و گرم نوکس با ترکیب رزماری، آرنیکا، اکالیپتوس و عصاره‌ی فلفل، گزینه‌ای چندمنظوره برای دردهای عضلانی است. کرم ضد درد چیلی لافارر هم در گروه محصولات گرم‌کننده قرار می‌گیرد و با اثر گرم‌کننده موضعی عرضه شده است.

برای دردهای مفصلی مزمن‌تر، پماد موضعی رهامین با عصاره‌ی پنجه شیطان و گل مغربی عرضه می‌شود. اگر مشکل شما کبودی و التهاب بعد از ضربه یا جراحی است، کرم ضد کبودی و درد دمو لافارر بر پایه‌ی آرنیکا و رزماری ساخته شده است. کسانی هم که ترجیح می‌دهند محصول چند ساعت روی موضع بماند، معمولاً سراغ چسب ضد درد آلبان می‌روند.

پماد به‌تنهایی کل ماجرا نیست. برای دردهای مزمن مفصلی، بررسی استفاده از آن در کنار مکمل‌های تقویت مفصل و غضروف‌ساز باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک یا داروساز انجام شود و نتیجه آن برای همه یکسان نیست. برای زانوی آسیب‌دیده زانوبند طبی و برای آسیب مچ مچ‌ بند طبی نقش حمایتی مهمی دارند. گرمای موضعی با کیسه‌ی آب گرم هم در دردهای عضلانی مزمن کمک‌کننده است، ولی نه هم‌زمان با پماد. دلیلش را در بخش هشدارها می‌خوانید.

روش درست استفاده پماد شل کنده عضلات

• موضع را بشویید و کاملاً خشک کنید. روی پوست مرطوب، جذب یکنواخت نیست.
• مقدار کم بردارید. لایه‌ی ضخیم‌تر اثر بیشتری ندارد و فقط احتمال تحریک پوست را بالا می‌برد.
• اگر دستور همان محصول اجازه می‌دهد، دو تا سه دقیقه با حرکات دورانی ملایم و بدون فشار ماساژ دهید تا جذب شود.
• بلافاصله دست‌ها را بشویید، مخصوصاً بعد از محصولات حاوی کپسایسین که تماس اتفاقی‌شان با چشم خیلی آزاردهنده است.
• دفعات مصرف معمولاً دو تا چهار بار در روز است، ولی همیشه دستور روی بسته‌بندی همان محصول را مبنا قرار دهید.

هشدارها و موارد منع مصرف پماد ضد درد

چه زمانی پماد ضد درد کافی نیست؟

مسکن موضعی برای دردهای خفیف تا متوسط ساخته شده است. اگر درد شما با وجود مصرف منظم بیشتر از دو هفته ادامه دارد، شب‌ها بیدارتان می‌کند، با تب یا تورم واضح مفصل همراه است، بعد از یک ضربه‌ی شدید ایجاد شده، یا با بی‌حسی و ضعف در دست و پا همراه شده، پماد راه‌حل نیست و باید پزشک شما را معاینه کند. اگر هم گرفتگی عضلات مدام و بدون دلیل تکرار می‌شود، ممکن است پزشک با توجه به علائم، بررسی عواملی مانند کمبود منیزیم یا ویتامین D را لازم بداند؛ عوض کردن مداوم برند پماد جای ارزیابی علت را نمی‌گیرد.

پرسش‌های متداول پماد شل کننده عضلات

1. قوی‌ترین پماد شل کننده عضلات کدام است؟

   پاسخ واحدی ندارد، چون «قوی» به نوع درد بستگی دارد. برای درد مفصلی و التهابی، ژل‌های ضد التهاب مثل دیکلوفناک بیشترین پشتوانه‌ی علمی را دارند. برای گرفتگی و کوفتگی عضلانی، پمادهای سرد و گرم معمولاً سریع‌تر جواب می‌دهند. محصولی که برای یک نفر دیگر عالی بوده، لزوماً برای درد شما بهترین نیست.

2. پماد ضد درد بعد از چند دقیقه اثر می‌کند؟

   پمادهای سرد و گرم معمولاً ظرف چند دقیقه حس خنکی یا گرمی ایجاد می‌کنند. ژل‌های ضد التهاب کندترند و اثرشان طی چند ساعت تا چند روز مصرف منظم مشخص می‌شود. کپسایسین از همه کندتر است و ممکن است چند هفته زمان ببرد.

3. آیا می‌توان پماد ضد درد را همراه قرص مسکن مصرف کرد؟

   در خیلی از موارد بله، ولی اگر هر دو از خانواده‌ی داروهای ضد التهاب باشند، مثلاً ژل دیکلوفناک به همراه قرص ایبوپروفن، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید. در این حالت اثر مواد روی هم جمع می‌شود و احتمال عوارض بالا می‌رود.

4. پماد ضد درد خارجی بهتر است یا ایرانی؟

   معیار درست، ماده‌ی مؤثره و غلظت آن است، نه کشور سازنده. اگر دو محصول ماده‌ی مؤثره‌ی مشابهی دارند، تفاوت اصلی در پایه‌ی فرمول، کیفیت جذب و قیمت خواهد بود. خیلی از پمادهای گیاهی ایرانی عملکرد قابل قبولی با قیمت مناسب‌تر دارند.

5. آیا پماد ضد درد در بارداری بی‌خطر است؟

   نمی‌توان همه این محصولات را در بارداری بی‌خطر دانست. مصرف داروهای ضد التهاب از حدود هفته‌ی ۲۰ بارداری به بعد توصیه نمی‌شود و این هشدار شامل فرم موضعی هم می‌شود. بعضی فرآورده‌های گیاهی هم در بارداری منع مصرف دارند. حتماً قبل از استفاده با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

6. پماد را چند بار در روز می‌توان استفاده کرد؟

   معمولاً دو تا چهار بار در روز، ولی این عدد بین محصولات فرق دارد و باید به دستور روی بسته‌بندی همان محصول عمل کنید. زیاد کردن خودسرانه‌ی دفعات مصرف، اثر را بیشتر نمی‌کند و فقط احتمال تحریک پوست را بالا می‌برد.

بازبینی و تأیید علمی: دکتر رویا میرنظامی، داروساز